پدیدهای به نام ته لاپا (Te lapa) باعث میشود در زیر آب، نوارهایی از نور شبیه یک صاعقه خطی ظاهر شوند، اما منشأ این اتفاق همچنان محل بحث و اختلاف میان پژوهشگران است.
در بخش گستردهای از اقیانوس آرام که به حلقه آتش شهرت دارد و از سوماترا و جاوه در غرب تا آبهای ساحلی شیلی در شرق امتداد یافته است، گاهی خطوطی درخشان در زیر سطح آب دیده میشوند که تنها برای لحظهای ظاهر شده و بلافاصله ناپدید میشوند. این نورها بدون آنکه اثری از طوفان در آسمان باشد، آب اقیانوس را روشن میکنند. این پدیده که ته لاپا یا درخشش ناگهانی نام دارد، به باور بسیاری از پژوهشگران در گذشته توسط دریانوردان باستانی پلینزی برای پیدا کردن مسیر و رسیدن به خشکی مورد استفاده قرار میگرفت. با این حال، علت واقعی ایجاد آن پس از هزاران سال هنوز مشخص نشده است.
آلیکی کولوکو کاویا، رئیس فقید مردم تائوماکو در جزیره دورافتاده تائوماکو واقع در جزایر سلیمان، از نوادگان دریانورد افسانهای لاتا بود. او از دوران کودکی شیوههای ناوبری سنتی را نزد پدر و بزرگان قبیله فرا گرفت و بعدها این دانش را از طریق پروژه واکا تائوماکو به نسلهای بعد منتقل کرد. زمانی که انسانشناس فرهنگی ماریان جورج در سال ۱۹۹۳ با کاویا دیدار کرد، به یکی از معدود افرادی خارج از محدوده حلقه آتش تبدیل شد که ته لاپا را از نزدیک مشاهده کردند. آنچه او دید، شباهتی به صاعقههای معمولی آسمان نداشت که از میان ابرها به سوی زمین کشیده میشوند، بلکه نوری بود که در اعماق آب با سرعتی خیرهکننده حرکت میکرد و آنقدر زود از بین میرفت که کاویا آن را به مشعلی تشبیه میکرد که روشن میشود و همان لحظه خاموش میشود. این منظره برای جورج بسیار شگفتانگیز بود، اما او نیز نتوانست توضیحی قطعی برای آن ارائه دهد.
نکته دیگری که ماریان جورج متوجه شد این بود که به نظر میرسید منشأ ته لاپا از خشکیهای غوطهور در زیر آب باشد. او دریافت دریانوردان سنتی در شب با دنبال کردن این نورها مسیر خود را به سمت جزایر پیدا میکردند، هرچند خودشان نیز دلیل شکلگیری این پدیده را نمیدانستند. البته جورج نخستین فردی نبود که در پی کشف راز آن برآمد. چند دهه پیش از او، دیوید لوئیس، پزشک اهل نیوزیلند که توانسته بود تنها با استفاده از نقشه آسمان و یک نمودار ساده دریایی بیش از ۲۲۰۰ مایل دریایی را از تاهیتی تا نیوزیلند طی کند، با کاویا و دیگر دریانوردان سنتی دیدار کرده و روشهای ناوبری آنها را در کتاب We, the Navigators که در سال ۱۹۷۲ منتشر شد، ثبت کرده بود. در حالی که لوئیس بیشتر بر مستندسازی این مهارتها تمرکز داشت، جورج تلاش کرد منشأ واقعی این نورها را پیدا کند. او بارها به تائوماکو بازگشت و در پژوهشی که سال ۲۰۱۳ در نشریه Time and Mind منتشر شد، فرضیههای مختلف را بررسی کرد، اما در نهایت به نتیجه قطعی نرسید.
او در این پژوهش توضیح داد که واقعیتهای علمی و نظریههای گوناگون درباره زیستتابی و پدیدههای الکترومغناطیسی برای بررسی ته لاپا مورد توجه قرار گرفتهاند. همچنین محدودیت فناوریهای امروزی و دشواری دسترسی عملی به تجهیزات مناسب، روند مطالعه این پدیده را با چالشهای فراوان روبهرو کرده است.
کاویا برداشت شخصی خود را نیز برای جورج شرح داده بود. به گفته او، دریانوردان از امواج بزرگی که در اثر طوفانهای دوردست ایجاد میشدند بهره میبردند. این امواج هنگام رسیدن به نزدیکی خشکی با یکدیگر برخورد میکردند، به هم میپیوستند یا از هم میپاشیدند. چنین تداخلی معمولاً نشانه وجود جزیره یا ساحل در نزدیکی بود و در شبهایی که آسمان پوشیده از ابر بود و ستارهای دیده نمیشد، راهنمای ارزشمندی محسوب میگردید. کاویا باور داشت شاید همین تداخل امواج، نور را مانند یک عدسی بسیار بزرگ متمرکز میکند. ماریان جورج نیز فرضیه دیگری ارائه داد و احتمال داد جابهجایی دائمی صفحات زمینساختی در حلقه آتش که عامل فعالیتهای آتشفشانی منطقه هستند، باعث ایجاد گسیلهای الکترومغناطیسی از جزایر شوند و این انرژیها به صورت نورهای مرموز در اقیانوس دیده شوند.
فرضیههای علمی درباره منشأ این نورهای عجیب
اگرچه هنوز علت اصلی ته لاپا مشخص نشده، اما پژوهشگران توانستهاند برخی احتمالها را کنار بگذارند. بازتاب نور ستارهها یا ماهوارهها توان کافی برای ایجاد چنین درخششی ندارد. همچنین هیچیک از پدیدههای شناختهشده جوی مرتبط با نور یا الکتریسیته نیز توضیح مناسبی برای آن ارائه نمیکنند. برای نمونه، آتش سنت المو که نوعی پلاسما با رنگ آبی مایل به بنفش است، زمانی یکی از گزینههای اصلی به شمار میرفت، اما بعدها مشخص شد این پدیده در زیر آب شکل نمیگیرد. در سالهای اخیر، زیردریاییهای تحقیقاتی هنگام بررسی دهانههای گرمابی و آتشفشانهای کف اقیانوس آرام، افزایش قابلتوجه ولتاژ را در مناطقی با بیشترین فعالیت الکترومغناطیسی ثبت کردند. همین یافتهها باعث شد فرضیه وقوع تخلیههای الکتریکی در اعماق آب مطرح شود. در نگاه نخست چنین اتفاقی غیرممکن به نظر میرسد، زیرا آب شور به دلیل وجود یونهای فراوان، بار الکتریکی را به سرعت منتقل میکند و اجازه انباشته شدن آن را نمیدهد.
با وجود این، پژوهشگران دریافتند برخی از این تخلیههای الکتریکی میتوانند صدها فوت در زیر آب حرکت کنند و سپس از بین بروند. احتمال داده میشود فعالیت صفحات زمینساختی و شرایط غیرعادی موجود در اعماق اقیانوس زمینه شکلگیری چنین رخدادی را فراهم میکنند. بر اساس چند فرضیه، وجود حبابهای گاز، تغییرات بسیار سریع دما و مواد معدنی موجود در ستونهای آب داغی که از دهانههای گرمابی خارج میشوند، مانند عایق عمل کرده و اجازه میدهند ولتاژ بهتدریج افزایش پیدا کند. هنگامی که این انرژی به حد مشخصی برسد، بهطور ناگهانی در آب آزاد میشود. شدت این تخلیه به اندازهای است که میتواند مولکولهای آب را تجزیه کرده و واکنشهای شیمیایی جدیدی را میان اتمها به وجود آورد.
زیستتابی نیز مدتها به عنوان عامل ته لاپا رد شده بود، اما آزمایشی که جان هاث، استاد و پژوهشگر دانشگاه هاروارد انجام داد، دوباره این احتمال را مطرح کرد. او در قالب پروژه Underwater Lightning Project، گروهی از میکروارگانیسمهای نورافشان به نام دینوفلاژلهها را پرورش داد. سپس آب دریا حاوی این موجودات را داخل یک مخزن ریخت و با حرکت دادن یک طعمه مصنوعی ماهی، امواج فشاری ایجاد کرد. چند ساعت پس از خاموش کردن چراغها، از مخزن فیلمبرداری انجام شد. نتیجه آزمایش نشان داد رگههای باریک آبیرنگی از نور در آب ظاهر میشوند. با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا تجمع گسترده این موجودات میتواند ولتاژ بسیار بالایی را که زیردریاییهای تحقیقاتی در اعماق اقیانوس اندازهگیری کردهاند تولید کند یا خیر و بسیاری از دانشمندان این احتمال را چندان قوی نمیدانند.
جان هاث در پژوهشی که در نشریه Structure and Dynamics منتشر شد، اعلام کرد که تاکنون هیچ توضیح قطعی برای منشأ ته لاپا به دست نیامده است. او گفت یکی از احتمالها آن است که این نورها در اثر حرکت سریع ماهیها در نواحی سرشار از دینوفلاژلهها ایجاد شوند، زیرا این موجودات در پاسخ به امواج فشاری از خود نور ساطع میکنند. او تأکید کرد که برای رسیدن به پاسخ نهایی، پژوهشگران به ابزارهای تصویربرداری بسیار حساس نیاز دارند که بتوانند نورهای ضعیف موجود در اعماق اقیانوس را با دقت ثبت کنند.
